Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đội ngũ luật sư ngày càng giữ vai trò trung tâm trong việc bảo vệ công lý, quyền con người và quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó là sự gia tăng đáng kể về áp lực nghề nghiệp, từ áp lực cạnh tranh, áp lực doanh thu, áp lực trách nhiệm nghề nghiệp đến áp lực chuyển đổi số. Trong khi đó, Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) năm 2026 tập trung chủ yếu vào việc nâng cao tiêu chuẩn hành nghề, hoàn thiện cơ chế quản lý và tăng cường đạo đức nghề nghiệp mà chưa đề cập đến sức khỏe nghề nghiệp và sức khỏe tinh thần của luật sư như một nội dung chính sách độc lập và có giá trị pháp lý. Trên cơ sở phân tích lý luận về mối quan hệ giữa sức khỏe nghề nghiệp với chất lượng dịch vụ pháp lý và hiệu quả thực thi công lý, đánh giá thực trạng áp lực nghề nghiệp tại Việt Nam và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Hoa Kỳ, Anh, Canada và Singapore, bài viết chỉ ra bốn khoảng trống thể chế trong Dự thảo và đề xuất hệ thống kiến nghị theo ba tầng chính sách nhằm phát triển môi trường hành nghề luật sư an toàn, lành mạnh và bền vững như một bộ phận cấu thành của chính sách phát triển nghề luật trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Chất lượng của đội ngũ luật sư vì vậy có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động tư pháp, chất lượng môi trường đầu tư kinh doanh và niềm tin của xã hội đối với pháp luật.
1. Đặt vấn đề
Trong bất kỳ Nhà nước pháp quyền nào, luật sư luôn là một trong những chủ thể quan trọng nhất tham gia bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xã hội. Chất lượng của đội ngũ luật sư vì vậy có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động tư pháp, chất lượng môi trường đầu tư kinh doanh và niềm tin của xã hội đối với pháp luật.
Sau gần hai thập niên thi hành, Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) đã tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của nghề luật sư Việt Nam. Đội ngũ luật sư đã gia tăng nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng, tham gia ngày càng sâu vào các hoạt động tố tụng, tư vấn đầu tư, thương mại quốc tế, tài chính – ngân hàng, mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A), thị trường vốn, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nhiều lĩnh vực pháp lý mới phát sinh từ nền kinh tế số.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó là sự thay đổi sâu sắc của môi trường hành nghề: khách hàng ngày càng chuyên nghiệp hơn; các giao dịch ngày càng phức tạp hơn; thời gian phản hồi ngày càng ngắn hơn; sự cạnh tranh ngày càng gay gắt hơn; và công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang làm thay đổi căn bản cách thức cung cấp dịch vụ pháp lý. Những thay đổi này mang lại nhiều cơ hội nhưng đồng thời cũng tạo ra áp lực nghề nghiệp chưa từng có đối với người hành nghề luật.
Trong khi đó, Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) năm 2026 tập trung chủ yếu vào các nội dung như tiêu chuẩn luật sư, đào tạo và bồi dưỡng, tổ chức hành nghề, quản lý nghề nghiệp và đạo đức hành nghề. Đây đều là những nội dung cần thiết và quan trọng. Tuy nhiên, gần như chưa có quy định nào đề cập đến sức khỏe nghề nghiệp và sức khỏe tinh thần của luật sư như một yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng hành nghề và sự phát triển bền vững của nghề luật.
Khoảng trống này đặt ra một câu hỏi căn bản về mặt chính sách: liệu có thể xây dựng một đội ngũ luật sư chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền, nếu hệ thống pháp luật chỉ quan tâm đến việc luật sư phải giỏi hơn, chuyên nghiệp hơn và chịu trách nhiệm nhiều hơn, mà chưa quan tâm đầy đủ đến các điều kiện để luật sư có thể duy trì năng lực hành nghề trong dài hạn?
2. Cơ sở lý luận: sức khỏe nghề nghiệp của Luật sư và chất lượng dịch vụ pháp lý
2.1. Sức khỏe nghề nghiệp của luật sư dưới góc nhìn Nhà nước pháp quyền
Trong các nghiên cứu truyền thống về nghề luật sư, chất lượng đội ngũ được đánh giá thông qua trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, tính độc lập và trách nhiệm hành nghề. Tuy nhiên, trong bối cảnh nghề luật ngày càng phức tạp, nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng khả năng duy trì năng lực hành nghề trong dài hạn cũng là một yếu tố cốt lõi của chất lượng nghề nghiệp.
Một luật sư có thể sở hữu trình độ chuyên môn cao nhưng nếu thường xuyên làm việc trong trạng thái căng thẳng kéo dài, kiệt sức nghề nghiệp (burnout) hoặc suy giảm sức khỏe tinh thần, thì chất lượng hành nghề sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng theo thời gian. Điều này cho thấy chất lượng đội ngũ luật sư không chỉ phụ thuộc vào năng lực được hình thành thông qua đào tạo, mà còn phụ thuộc vào các điều kiện giúp luật sư duy trì và phát huy năng lực đó trong suốt quá trình hành nghề.
Từ góc độ này, sức khỏe nghề nghiệp của luật sư không còn là vấn đề cá nhân mà là yếu tố có tác động trực tiếp đến chất lượng dịch vụ pháp lý và chất lượng dịch vụ pháp lý chính là một trong những điều kiện bảo đảm cho việc thực hiện công lý và bảo vệ quyền con người trong Nhà nước pháp quyền. Do đó, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp của luật sư cần được xem là một nội dung của chính sách phát triển nghề luật sư chứ không chỉ là một chính sách phúc lợi nghề nghiệp.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định nhiệm vụ "phát triển đội ngũ luật sư đủ về số lượng, bảo đảm về chất lượng". Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực pháp lý. Những định hướng chính sách này mở ra không gian để Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) tiếp cận sức khỏe nghề nghiệp như một bộ phận cấu thành của chiến lược phát triển nghề luật.
2.2. Sức khỏe nghề nghiệp và chất lượng dịch vụ pháp lý
Nghề luật sư là nghề nghiệp có cường độ lao động trí tuệ rất cao. Chất lượng công việc phụ thuộc trực tiếp vào khả năng nghiên cứu, phân tích, đánh giá rủi ro, xây dựng chiến lược và ra quyết định trong điều kiện thông tin bất đối xứng và áp lực thời gian.
Các nghiên cứu về tâm lý nghề nghiệp cho thấy căng thẳng kéo dài và kiệt sức nghề nghiệp có thể làm suy giảm đáng kể khả năng tập trung, chất lượng phán đoán và năng lực xử lý thông tin. Đối với nghề luật sư, hệ quả của sự suy giảm này có thể rất nghiêm trọng: một thời hạn tố tụng bị bỏ lỡ có thể làm mất quyền khởi kiện; một điều khoản hợp đồng được rà soát không đầy đủ có thể làm phát sinh thiệt hại lớn; một ý kiến pháp lý thiếu thận trọng có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư hoặc chiến lược kinh doanh của khách hàng.
Từ góc độ rộng hơn, sức khỏe nghề nghiệp của luật sư không chỉ ảnh hưởng đến bản thân người hành nghề mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của khách hàng và hiệu quả thực thi công lý. Đây chính là cơ sở lý luận quan trọng để xem xét sức khỏe nghề nghiệp như một nội dung của chính sách phát triển nghề luật, chứ không chỉ là vấn đề của cá nhân người hành nghề.
Khác với nhiều quốc gia phát triển có thị trường dịch vụ pháp lý đã trưởng thành, nghề luật sư tại Việt Nam đang phát triển trong bối cảnh thị trường mở rộng nhanh nhưng chưa thực sự cân bằng.
3. Thực trạng áp lực nghề nghiệp và những dấu hiệu cảnh báo đối với cộng đồng Luật sư Việt Nam
3.1. Môi trường hành nghề đang thay đổi nhanh chóng
Sự phát triển của đầu tư nước ngoài, thị trường vốn, M&A xuyên biên giới, kinh tế số, fintech và bảo vệ dữ liệu cá nhân đã làm thay đổi căn bản yêu cầu đối với người hành nghề luật tại Việt Nam. Luật sư ngày nay không chỉ cần hiểu pháp luật; họ còn phải hiểu hoạt động kinh doanh, tài chính, công nghệ, quản trị doanh nghiệp và quản trị rủi ro ở mức độ ngày càng sâu hơn.
Đặc biệt, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra áp lực kép đối với luật sư: vừa phải nhanh chóng thích nghi với công nghệ mới để không bị tụt hậu, vừa phải bảo vệ được những giá trị nghề nghiệp như phán đoán pháp lý độc lập, trách nhiệm nghề nghiệp và đạo đức hành nghề những thứ mà công nghệ chưa thể thay thế. Áp lực này đặt ra những thách thức mới về sức khỏe tinh thần mà luật sư thế hệ trước chưa từng đối mặt.
3.2. Những áp lực đặc thù của luật sư Việt Nam
Khác với nhiều quốc gia phát triển có thị trường dịch vụ pháp lý đã trưởng thành, nghề luật sư tại Việt Nam đang phát triển trong bối cảnh thị trường mở rộng nhanh nhưng chưa thực sự cân bằng. Điều này tạo ra ít nhất bốn nhóm áp lực đặc thù:
Thứ nhất, áp lực cạnh tranh: số lượng luật sư gia tăng nhanh chóng trong khi thị trường chưa phát triển tương ứng, khiến nhiều luật sư, đặc biệt là luật sư trẻ phải dành đáng kể thời gian và nguồn lực cho việc tìm kiếm và duy trì khách hàng, thay vì tập trung hoàn toàn vào chuyên môn.
Thứ hai, áp lực doanh thu: đối với nhiều công ty luật quy mô nhỏ và vừa, vốn chiếm tỷ lệ lớn trong cấu trúc thị trường dịch vụ pháp lý Việt Nam, thì doanh thu của từng luật sư có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động của tổ chức. Áp lực này có thể khiến luật sư chấp nhận khối lượng công việc vượt quá giới hạn lành mạnh.
Thứ ba, áp lực chuyển đổi số: sự xuất hiện của các công cụ pháp lý trí tuệ nhân tạo và mô hình dịch vụ pháp lý mới buộc luật sư phải liên tục học hỏi và thích nghi, tạo thêm gánh nặng nhận thức trong khi thời gian hành nghề không được kéo dài hơn.
Thứ tư, áp lực xã hội và truyền thông: trong các vụ việc có tính chất nhạy cảm hoặc được dư luận quan tâm, luật sư không chỉ chịu áp lực từ khách hàng mà còn từ truyền thông và mạng xã hội, một áp lực mà thế hệ luật sư trước đây gần như chưa phải đối mặt ở quy mô tương tự.
3.3. Khoảng trống dữ liệu nhưng không thiếu dấu hiệu cảnh báo
Việt Nam hiện chưa có nghiên cứu quốc gia có quy mô về sức khỏe tinh thần và áp lực nghề nghiệp của luật sư. Đây tự thân đã là một khoảng trống thể chế cần được lấp đầy trong quá trình sửa đổi Luật Luật sư.
Tuy nhiên, ngay cả khi chưa có dữ liệu thống kê chính thức, thực tiễn hành nghề cũng đã cho thấy nhiều dấu hiệu đáng quan tâm: không ít luật sư duy trì lịch làm việc kéo dài từ sáng sớm đến khuya trong các giao dịch lớn hoặc các vụ việc phức tạp; nhiều luật sư làm việc liên tục vào cuối tuần hoặc trong thời gian nghỉ lễ; không ít trường hợp gặp các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe sau thời gian dài làm việc quá tải; và cộng đồng nghề nghiệp cũng từng chứng kiến những trường hợp đáng tiếc liên quan đến sự suy giảm nghiêm trọng về sức khỏe hoặc khủng hoảng tinh thần trong quá trình hành nghề. Những dấu hiệu này cho thấy vấn đề sức khỏe nghề nghiệp của luật sư cần được nhìn nhận và giải quyết một cách hệ thống hơn. Đặc biệt trong bối cảnh nghề luật tại Việt Nam đã khác trước đây rất nhiều cũng như có những bước chuyển mình quan trọng để thích nghi với bối cảnh mới.
Luật sư Nguyễn Văn Phúc
Công ty Luật TNHH HM&P
Bài được gửi cho Hội thảo Khoa học trên Tạp chí Dân chủ & Pháp luật: https://danchuphapluat.vn/stores/customer_file/huyennt/062026/29/5.Tom-tat-cac-bai-viet-Hoi-thao-Luat-Luat-su-2026.pdf
