Cơ chế “doanh nghiệp trước - đầu tư sau”: Linh hoạt hơn nhưng không đơn giản

Luật Đầu tư 2025 mở ra một thay đổi đáng chú ý đối với nhà đầu tư nước ngoài: trong một số trường hợp, nhà đầu tư có thể thành lập doanh nghiệp trước khi hoàn tất thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (GCNĐKĐT). Tuy nhiên, chính sự linh hoạt này cũng đặt ra một yêu cầu mới: nhà đầu tư phải thiết kế ngành nghề, cấu trúc vốn, kế hoạch đầu tư và nghĩa vụ tuân thủ ngay từ thời điểm doanh nghiệp chưa chính thức có dự án đầu tư được cấp phép.

Tổ chức kinh tế phải hoàn thành thủ tục cấp GCNĐKĐT cho dự án đầu tư phù hợp với ngành, nghề kinh doanh của mình

Nói cách khác, Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (GCNĐKDN) trong cơ chế này chỉ là bước tạo lập chủ thể pháp lý. Quyền thực hiện dự án đầu tư vẫn phụ thuộc vào việc doanh nghiệp hoàn tất thủ tục cấp GCNĐKĐT, đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường và các điều kiện chuyên ngành liên quan. Đây là ranh giới pháp lý mà nhà đầu tư nước ngoài cần đặc biệt lưu ý.

Dự án xin cấp GCNĐKĐT phải phù hợp với ngành, nghề kinh doanh đã đăng ký

Khi lựa chọn cơ chế thành lập doanh nghiệp trước, nhà đầu tư cần bảo đảm dự án đầu tư dự kiến thực hiện phù hợp với ngành, nghề kinh doanh đã đăng ký tại thời điểm thành lập doanh nghiệp. Tổ chức kinh tế phải hoàn thành thủ tục cấp GCNĐKĐT cho dự án đầu tư phù hợp với ngành, nghề kinh doanh của mình[1].

Điều này có nghĩa là việc đăng ký ngành, nghề kinh doanh ngay từ giai đoạn cấp GCNĐKDN không nên được thực hiện một cách hình thức hoặc quá chung chung. Nếu ngành, nghề đã đăng ký không phản ánh đúng mục tiêu, phạm vi và hoạt động của dự án đầu tư dự kiến, doanh nghiệp có thể gặp vướng mắc khi nộp hồ sơ đầu tư hoặc phải điều chỉnh lại hồ sơ đăng ký doanh nghiệp trước khi tiếp tục thủ tục đăng ký đầu tư.

Do đó, nhà đầu tư cần rà soát và thiết kế ngành, nghề kinh doanh phù hợp ngay từ đầu, bảo đảm sự thống nhất giữa GCNĐKDN, hồ sơ xin GCNĐKĐT và kế hoạch triển khai dự án trên thực tế. Đây là điều kiện quan trọng để tránh việc doanh nghiệp đã được thành lập nhưng không được cơ quan cấp phép đồng ý cấp GCNĐKĐT đúng dự án dự kiến của nhà đầu tư.

Rà soát điều kiện tiếp cận thị trường ngay từ giai đoạn thành lập doanh nghiệp

Trường hợp nhà đầu tư nước ngoài xin cấp GCNĐKDN trước khi thực hiện thủ tục cấp GCNĐKĐT, pháp luật yêu cầu hồ sơ đăng ký doanh nghiệp phải bao gồm cam kết đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường đối với ngành, nghề dự kiến kinh doanh. Vì vậy, ngay từ giai đoạn thành lập doanh nghiệp, nhà đầu tư cần rà soát kỹ các điều kiện tiếp cận thị trường, bao gồm tỷ lệ sở hữu vốn nước ngoài, hình thức đầu tư, phạm vi hoạt động, điều kiện về năng lực nhà đầu tư, yêu cầu về đối tác Việt Nam (nếu có) và các điều kiện theo pháp luật chuyên ngành hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Quy định này nhằm bảo đảm cơ chế “Doanh nghiệp trước – Đầu tư sau” không bị lợi dụng để “lách” thủ tục đầu tư hoặc né tránh điều kiện tiếp cận thị trường đối với ngành, nghề đầu tư có điều kiện. Nếu việc rà soát không được thực hiện đầy đủ ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể gặp vướng mắc khi xin cấp GCNĐKĐT, thậm chí không thể triển khai dự án theo mục tiêu đầu tư dự kiến.

Trên thực tế, cơ chế cho phép thành lập doanh nghiệp trước không đồng nghĩa cơ quan đăng ký kinh doanh sẽ “bỏ qua” yếu tố đầu tư nước ngoài ở giai đoạn cấp GCNĐKDN. Công văn số 5427/BTC-DNTN ngày 29/04/2026 của Bộ Tài chính[2] đã khẳng định hồ sơ đăng ký doanh nghiệp của nhà đầu tư nước ngoài phải kèm cam kết đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường. Điều này cho thấy cơ quan đăng ký kinh doanh hiện không chỉ thực hiện vai trò đăng ký mang tính kỹ thuật, mà trên thực tế đã bắt đầu xem xét sơ bộ tính phù hợp của hoạt động đầu tư dự kiến.

Đối với các ngành nghề có điều kiện hoặc có giới hạn tiếp cận thị trường, doanh nghiệp trên thực tế có thể được yêu cầu giải trình thêm về cơ sở pháp lý tiếp cận thị trường, tỷ lệ sở hữu vốn, phạm vi hoạt động hoặc điều ước quốc tế áp dụng. Một số trường hợp, cơ quan đăng ký kinh doanh cũng có thể trao đổi với cơ quan đăng ký đầu tư hoặc yêu cầu nhà đầu tư làm rõ mục tiêu hoạt động nhằm hạn chế tình trạng doanh nghiệp được thành lập nhưng không đủ điều kiện triển khai dự án đầu tư sau đó.

Đảm bảo đáp ứng thời hạn hoàn tất thủ tục cấp GCNĐKĐT

Cơ chế “Doanh nghiệp trước – Đầu tư sau” chỉ tạo thêm khoảng thời gian chuẩn bị cho nhà đầu tư. Nhưng không đồng nghĩa việc cho phép doanh nghiệp trì hoãn vô thời hạn thủ tục đầu tư. Do đó, nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý, trong thời hạn 12 tháng kể từ ngày thành lập tổ chức kinh tế, doanh nghiệp phải hoàn thành thủ tục để được cấp GCNĐKĐT cho dự án đầu tư phù hợp với ngành, nghề kinh doanh đã đăng ký[3]. Trường hợp quá thời hạn 12 tháng mà doanh nghiệp chưa thực hiện đăng ký đầu tư, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính từ 100.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng[4] cho trường hợp triển khai dự án thuộc diện phải cấp GCNĐKĐT khi chưa được cấp GCNĐKĐT và bị buộc thực hiện thủ tục cấp GCNĐKĐT.

Ngoài ra, nếu dự án thuộc ngành nghề hoặc địa bàn được hưởng ưu đãi đầu tư, việc xác định và áp dụng ưu đãi phải dựa trên hồ sơ pháp lý của dự án, điều kiện thực tế và pháp luật thuế. GCNĐKĐT là căn cứ quan trọng ghi nhận thông tin dự án như mục tiêu, địa điểm, quy mô, vốn và tiến độ, qua đó hỗ trợ việc xác định điều kiện hưởng ưu đãi. Vì vậy, việc chậm hoàn tất GCNĐKĐT có thể ảnh hưởng đến khả năng chứng minh và khả năng được thụ hưởng các ưu đãi đầu tư của nhà đầu tư trong thực tế hoạt động.

Nguồn: NXB Chính trị Quốc gia Sự thật

Vốn điều lệ không nhất thiết phải bằng vốn đầu tư của dự án nhưng…

Về nguyên tắc, vốn điều lệ của doanh nghiệp không nhất thiết phải bằng tổng vốn đầu tư của dự án. Vốn điều lệ là phần vốn mà thành viên/cổ đông cam kết góp vào doanh nghiệp, trong khi vốn đầu tư của dự án có thể bao gồm vốn góp của nhà đầu tư, vốn vay và các nguồn vốn huy động hợp pháp khác. Quy định này tạo sự linh hoạt cho nhà đầu tư trong việc thiết kế cấu trúc vốn.

Tuy nhiên, sự linh hoạt đó không có nghĩa nhà đầu tư có thể đăng ký vốn điều lệ ở mức quá thấp so với quy mô dự án. Khi xem xét hồ sơ cấp GCNĐKĐT, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể đánh giá năng lực tài chính, nguồn vốn thực hiện dự án, tiến độ góp vốn và tính khả thi của phương án đầu tư. Vì vậy, vốn điều lệ cần được xác định trên cơ sở phù hợp với quy mô, tính chất và nhu cầu vận hành ban đầu của dự án, đồng thời có phương án giải trình rõ ràng đối với phần vốn vay hoặc vốn huy động bổ sung.

Nghĩa vụ thuế sau khi được cấp GCNĐKDN

Ngay khi được cấp GCNĐKDN, doanh nghiệp đã trở thành pháp nhân theo pháp luật Việt Nam và phát sinh các nghĩa vụ về thuế, kế toán, báo cáo, kể cả khi chưa được cấp GCNĐKĐT hoặc chưa hoạt động, chưa có doanh thu.

Về nguyên tắc, doanh nghiệp cần thực hiện các nghĩa vụ ban đầu như đăng ký thuế, kê khai thuế, nộp lệ phí môn bài nếu thuộc trường hợp phải nộp, thực hiện chế độ kế toán và nộp báo cáo thuế định kỳ. Trường hợp chưa phát sinh hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp vẫn cần kê khai đúng hạn để tránh rủi ro bị xử phạt do chậm nộp tờ khai hoặc không thực hiện nghĩa vụ báo cáo thuế theo quy định.

Kết luận

Với nhà đầu tư nước ngoài, cơ chế “doanh nghiệp trước – đầu tư sau” không nên được hiểu là một lối tắt thủ tục, mà là một cơ chế chuẩn bị đầu tư có điều kiện. Trước khi lựa chọn cơ chế này, nhà đầu tư cần rà soát ngành nghề, điều kiện tiếp cận thị trường, cấu trúc vốn, tiến độ xin GCNĐKĐT và nghĩa vụ thuế sau thành lập. Nếu được chuẩn bị tốt, cơ chế này có thể rút ngắn thời gian gia nhập thị trường; ngược lại, nếu triển khai vội vàng, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng đã có pháp nhân nhưng chưa đủ điều kiện thực hiện dự án.

Luật sư Nguyễn Văn Phúc – Nguyễn Thị Kiều Khanh

Công ty Luật TNHH HM&P