Có những ngày, tôi chợt nhận ra công việc mình đang làm rất khác với nghề luật sư mà tôi từng hình dung khi mới bước vào nghề.
Pháp luật thay đổi. Bộ máy nhà nước thay đổi. Thị trường thay đổi. Công nghệ thay đổi. Khách hàng cũng thay đổi.
Đi lâu hơn một chút mới hiểu, biết luật là điều kiện cần nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ.
Có những kiến thức mất nhiều năm để tích lũy nhưng chỉ sau một văn bản mới đã phải học lại. Có những thủ tục từng rất quen thuộc bỗng trở nên lạ lẫm. Có những công việc mà vài năm trước một luật sư trẻ phải dành cả ngày để thực hiện, hôm nay những công cụ mới có thể xử lý trong vài phút.
Đứng giữa những thay đổi ấy, đôi khi tôi tự hỏi: điều gì rồi sẽ còn lại với những người hành nghề luật ở Việt Nam?
Biết luật chưa bao giờ là đủ
Khi mới bước vào nghề, tôi từng nghĩ luật sư giỏi là người biết nhiều luật. Đi lâu hơn một chút mới hiểu, biết luật là điều kiện cần nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ.
Bởi khách hàng hiếm khi tìm đến luật sư chỉ để hỏi một điều luật viết gì.
Họ tìm đến khi đứng trước một quyết định quan trọng. Một doanh nghiệp nên tiếp tục đầu tư hay dừng lại. Một thương vụ nên ký hay từ bỏ. Một người lao động nên đấu tranh hay thỏa hiệp. Một doanh nhân nên chấp nhận rủi ro đến đâu. Một nhà đầu tư nước ngoài nên bước vào Việt Nam bằng cấu trúc nào. Một doanh nghiệp Việt Nam muốn đi ra thế giới phải chuẩn bị những gì.
Phía sau một câu hỏi pháp lý thường là tiền bạc, công việc, danh dự, đôi khi là thành quả của rất nhiều năm gây dựng.
Vì vậy, một câu trả lời “đúng luật” chưa chắc đã là một lời tư vấn tốt.
Luật sư còn phải hiểu điều gì thực sự nằm phía sau câu hỏi ấy và quyết định nào mà khách hàng đang phải đưa ra.
Pháp luật Việt Nam đang thay đổi rất nhanh. Những lĩnh vực quen thuộc liên tục được sửa đổi. Những lĩnh vực mới xuất hiện. Dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, tài sản số hay an ninh mạng ngày càng đi sâu vào đời sống doanh nghiệp và người dân. Bộ máy nhà nước được tổ chức lại, thẩm quyền được phân định lại, những thủ tục cũ được thay thế bằng cách thức mới.
Có những quy định hôm qua còn thuộc lòng, hôm nay đã phải kiểm tra lại. Có những vấn đề tưởng mình đã hiểu, đến khi gặp một vụ việc cụ thể mới nhận ra vẫn còn một lớp khác phía sau.
Và đôi khi, điều khó nhất không phải tìm được quy định mới.
Mà là đủ bình tĩnh để thừa nhận rằng điều mình từng biết có thể không còn đúng.
Đó có lẽ là một thử thách đặc biệt của nghề luật.
Càng hành nghề lâu, người ta càng có nhiều kinh nghiệm. Nhưng kinh nghiệm cũng có thể trở thành một cái bẫy nếu chúng ta bắt đầu tin rằng những gì từng đúng sẽ tiếp tục đúng.
Khi luật sư phải nói “không”
Càng làm nghề, tôi càng nhận ra một thời điểm rất quan trọng trong đời sống của luật sư.
Đó là lúc phải nói “không”.
Không phải mọi điều khách hàng muốn đều nên làm.
Không phải mọi khoảng trống của pháp luật đều nên được tận dụng.
Không phải mọi lợi ích trước mắt đều đáng để đánh đổi những rủi ro phía sau.
Có những lúc luật sư phải nói với khách hàng rằng một giao dịch hấp dẫn không nên tiếp tục. Có những lúc phải thừa nhận không có phương án nào an toàn tuyệt đối. Và có những lúc phải từ chối một yêu cầu, dù biết điều đó có thể đồng nghĩa với việc mất đi một khách hàng.
Những lựa chọn ấy không dễ.
Luật sư cũng làm kinh doanh. Hãng luật cũng phải trả lương, trả tiền thuê văn phòng và tồn tại trong một thị trường cạnh tranh. Nhưng có lẽ ranh giới giữa một người bán dịch vụ pháp lý và một người hành nghề luật nằm chính ở những thời điểm như vậy.
Luật sư Điều hành Nguyễn Văn Phúc gửi quà tặng cho đại diện Hiệp hội Luật sư Singapore tại văn phòng
Niềm tin
Tài sản quan trọng nhất của luật sư vì thế có lẽ không phải số lượng khách hàng, quy mô văn phòng hay những dòng giới thiệu trên hồ sơ năng lực.
Tài sản ấy là niềm tin.
Niềm tin rằng khi một người đặt trước mặt mình một vấn đề quan trọng, luật sư sẽ không nói điều dễ nghe nhất, mà nói điều họ thực sự cần biết.
Niềm tin được tích lũy rất chậm, nhưng đôi khi chỉ cần một lần dễ dãi để đánh mất.
Nghề luật, dĩ nhiên, không phải lúc nào cũng đẹp như cách chúng ta thường nói về nó.
Sẽ có những hồ sơ khiến mình kiệt sức. Những khách hàng rời đi. Những vụ việc không có lời giải hoàn hảo. Những lần nhận ra mình đã sai. Và cả những giai đoạn một người làm nghề tự hỏi liệu những nỗ lực của mình có thực sự tạo ra khác biệt nào hay không.
Nhưng rồi tôi nghĩ, có lẽ không nên đòi hỏi nghề nghiệp lúc nào cũng phải cho chúng ta một câu trả lời lớn lao.
Phần lớn cuộc đời của một luật sư được tạo nên từ những việc rất nhỏ.
Đọc thêm một văn bản trước khi đưa ra ý kiến.
Kiểm tra lại một câu chữ trước khi gửi khách hàng.
Thừa nhận điều mình chưa biết và dành thời gian tìm hiểu.
Từ chối một cách làm mà mình biết là không đúng.
Và cố gắng để công việc hôm nay tốt hơn một chút so với ngày hôm qua.
Có lẽ nghề nghiệp được xây dựng chính từ những điều bình thường như vậy.
Sau cùng, giữa rất nhiều thay đổi, tôi vẫn nghĩ có những điều không nên thay đổi.
Người luật sư vẫn phải học. Vẫn phải suy nghĩ độc lập. Vẫn phải chịu trách nhiệm với lời mình nói và con chữ mình viết. Và vẫn phải xứng đáng với niềm tin mà người khác đặt vào mình.
Có thể một ngày, nhiều công việc của luật sư hôm nay sẽ được thực hiện theo những cách hoàn toàn khác. Thế hệ sau có thể hành nghề bằng những công cụ mà chúng ta chưa thể hình dung.
Nhưng tôi hy vọng, khi một người đứng trước một quyết định khó khăn và tìm đến luật sư, họ vẫn có thể tin rằng phía bên kia bàn là một người đủ hiểu biết để chỉ ra con đường, đủ độc lập để nói điều cần nói và đủ trách nhiệm để đứng sau lời khuyên của mình. Nếu còn giữ được điều đó, nghề luật sư vẫn còn giá trị.
Tạm kết
Vị thế của nghề luật Việt Nam có lẽ nên được xây dựng từ từng hồ sơ được làm tốt hơn, từng điều chưa biết được học lại và từng luật sư tự đặt cho mình một chuẩn mực hành nghề cao hơn. Mỗi thế hệ có lẽ chỉ cần đi thêm một đoạn đường so với thế hệ trước. Nhưng chính những đoạn đường ấy, khi cộng lại, sẽ quyết định nghề luật Việt Nam có thể đi xa đến đâu trong một thế giới biến đổi không ngừng này.
Luật sư Nguyễn Văn Phúc
Công ty Luật TNHH HM&P
