Sửa đổi Luật Chứng khoán 2019: Mục tiêu thực sự của lần sửa đổi mới nhất này là gì?

Sau hơn 5 năm thi hành, Luật Chứng khoán 2019 đã góp phần tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế, công nghệ và yêu cầu phát triển thị trường vốn hiện nay đã thay đổi đáng kể. Điều đáng chú ý là lần sửa đổi Luật Chứng khoán đang được Bộ Tài chính lấy ý kiến trong tháng 6/2026 không phải là một cuộc cải cách toàn diện như năm 2019, mà là một đợt sửa đổi có mục tiêu rất cụ thể: tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý để phục vụ tăng trưởng kinh tế, nâng hạng thị trường chứng khoán và tạo không gian cho các mô hình tài chính mới[1].

Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ

Nếu nhìn vào toàn bộ hồ sơ dự án Luật, có thể thấy ba mục tiêu xuyên suốt đang định hình lần sửa đổi này gồm: (1) Cải cách thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh; (2) Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực chứng khoán; (3) đồng thời mở rộng các công cụ huy động vốn nhằm phát triển thị trường vốn trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng hơn cho nền kinh tế.

Không phải sửa để quản lý chặt hơn, mà sửa để giảm rào cản

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là tinh thần cải cách thủ tục hành chính xuất hiện xuyên suốt các đề xuất sửa đổi.

Theo hồ sơ Dự án Luật, việc sửa đổi lần này được thực hiện trong bối cảnh Chính phủ đang triển khai chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh theo Nghị quyết số 66.16/2026/NQ-CP. Bộ Tài chính xác định rõ một trong những chính sách trọng tâm là luật hóa các phương án cắt giảm điều kiện kinh doanh đã được phê duyệt để tạo cơ sở pháp lý ổn định lâu dài.

Cụ thể, dự thảo đề xuất bãi bỏ một số điều kiện đối với hoạt động lưu ký chứng khoán của ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Những yêu cầu như phải chứng minh hoạt động kinh doanh có lãi trong năm gần nhất, đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu hoặc phải nộp hồ sơ chứng minh cơ sở vật chất kỹ thuật sẽ được loại bỏ khỏi thủ tục đăng ký.

Tương tự, đối với hoạt động ngân hàng thanh toán trong giao dịch chứng khoán, một số điều kiện kinh doanh cũng được đề xuất cắt giảm theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh nhiều điều kiện ngay từ đầu để được cấp phép, cơ quan quản lý sẽ tăng cường giám sát trong quá trình hoạt động. Đây là xu hướng quản lý hiện đại đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều thị trường phát triển.

Nếu được thông qua, đây có thể là một trong những lần sửa đổi hiếm hoi của Luật Chứng khoán mà mục tiêu hàng đầu không phải là tăng thêm nghĩa vụ tuân thủ mà là giảm bớt chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và các định chế tài chính.

Phát triển thị trường vốn để giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng

Một mục tiêu lớn khác xuất hiện xuyên suốt trong hồ sơ dự án Luật là phát triển thị trường vốn trở thành kênh dẫn vốn hiệu quả hơn cho nền kinh tế.

Các tài liệu xây dựng Luật đều dẫn chiếu các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về việc đa dạng hóa nguồn vốn cho khu vực kinh tế tư nhân, giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển theo chiều sâu.

Điều này được phản ánh rõ trong các đề xuất liên quan đến thị trường trái phiếu doanh nghiệp.

Dự thảo lần đầu tiên đưa khái niệm “bảo lãnh thanh toán trái phiếu” vào Luật Chứng khoán. Theo đó, tổ chức bảo lãnh sẽ cam kết thực hiện nghĩa vụ thanh toán thay cho tổ chức phát hành trong trường hợp doanh nghiệp không thanh toán đầy đủ hoặc đúng hạn gốc và lãi trái phiếu.

Việc luật hóa cơ chế này không đơn thuần là bổ sung một khái niệm pháp lý mới. Sau những biến động của thị trường trái phiếu doanh nghiệp trong giai đoạn 2022-2024, niềm tin của nhà đầu tư đối với nhiều loại trái phiếu doanh nghiệp đã bị ảnh hưởng đáng kể. Cơ chế bảo lãnh thanh toán được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng tín dụng của trái phiếu, mở rộng tập khách hàng đầu tư và khôi phục niềm tin thị trường.

Ở góc độ rộng hơn, đây là bước đi cho thấy cơ quan quản lý muốn phát triển các công cụ giảm thiểu rủi ro nhằm khơi thông kênh huy động vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp.

Chuẩn bị cho những sản phẩm đầu tư thế hệ mới

Nếu phải lựa chọn một điểm mới mang tính chiến lược nhất của dự thảo, đó có thể là việc bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong lĩnh vực chứng khoán.

Theo Dự thảo, sandbox sẽ là môi trường thử nghiệm cho việc ứng dụng công nghệ mới, triển khai sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực chứng khoán với phạm vi, đối tượng và thời gian được giới hạn. Các tổ chức tham gia sẽ chịu sự giám sát của cơ quan quản lý trong suốt quá trình thử nghiệm.

Đây là lần đầu tiên khái niệm sandbox được đưa trực tiếp vào Luật Chứng khoán.

Ý nghĩa của quy định này vượt xa phạm vi kỹ thuật lập pháp. Trong nhiều năm qua, các mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực tài chính số thường phát triển nhanh hơn tốc độ hoàn thiện pháp luật. Khi chưa có hành lang pháp lý rõ ràng, doanh nghiệp khó triển khai sản phẩm mới, trong khi cơ quan quản lý cũng gặp khó khăn trong việc kiểm soát rủi ro.

Sandbox tạo ra một cơ chế trung gian giữa “cấm hoàn toàn” và “cho phép tự do”. Các mô hình mới có thể được thử nghiệm trong phạm vi giới hạn trước khi được triển khai rộng rãi.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy đổi mới sáng tạo, fintech, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, việc đưa cơ chế sandbox vào Luật Chứng khoán cho thấy nhà làm luật đang chuẩn bị trước cho những sản phẩm và mô hình đầu tư mà hiện nay có thể còn chưa xuất hiện trên thị trường.

Hội nghị phổ biến Luật Chứng khoán sửa đổi và các văn bản hướng dẫn thi hành. Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ

Tạo nền tảng cho nâng hạng thị trường chứng khoán

Một mục tiêu quan trọng khác nhưng ít được nhắc đến là phục vụ quá trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam.

Theo báo cáo đánh giá của Bộ Tài chính, đến tháng 4/2026, vốn hóa thị trường cổ phiếu đã đạt hơn 10,3 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 80,8% GDP; giá trị giao dịch bình quân đạt hơn 33.500 tỷ đồng mỗi phiên.

Về quy mô, thị trường chứng khoán Việt Nam không còn nhỏ. Tuy nhiên, để được nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi theo các tiêu chuẩn quốc tế, Việt Nam không chỉ cần quy mô mà còn cần chất lượng thể chế.

Nhiều nội dung trong dự thảo có thể được nhìn nhận dưới lăng kính này. Việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế hoạt động của quỹ ETF, mở rộng tài sản cơ sở cho quỹ hoán đổi danh mục, nâng cao chất lượng trung gian thị trường, phát triển hạ tầng công nghệ và tăng cường nguồn nhân lực đều hướng tới mục tiêu nâng cao mức độ phát triển của thị trường vốn Việt Nam.

Nói cách khác, dự thảo không chỉ giải quyết các vấn đề nội tại của Luật Chứng khoán mà còn phục vụ mục tiêu chiến lược là nâng vị thế của thị trường chứng khoán Việt Nam trong hệ thống tài chính quốc tế.

Thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý thị trường

Một điểm đáng chú ý nữa là dự thảo được xây dựng trong bối cảnh nhiều chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng dữ liệu và công nghệ mới trong quản lý nhà nước.

Theo đó, Dự thảo sửa đổi Điều 6 Luật Chứng khoán theo hướng nhấn mạnh việc hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin, đồng thời bổ sung chính sách khuyến khích, đãi ngộ, phát triển và thu hút nguồn nhân lực cho ngành chứng khoán.

Thoạt nhìn đây có vẻ chỉ là một sửa đổi mang tính tuyên ngôn. Tuy nhiên, trong bối cảnh giao dịch điện tử, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng đầu tư số đang phát triển mạnh, chất lượng hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của thị trường chứng khoán trong tương lai.

Việc đưa các nội dung này vào luật cho thấy nhà làm luật không còn xem công nghệ là yếu tố hỗ trợ mà đã coi đây là nền tảng phát triển của thị trường.

Từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo

Nhìn tổng thể, Dự thảo sửa đổi Luật Chứng khoán năm 2026 không phải là cuộc cải cách toàn diện về cấu trúc thị trường hay chế tài xử lý vi phạm. Đây là một lần sửa đổi có phạm vi tương đối hẹp nhưng lại phản ánh khá rõ sự thay đổi trong tư duy xây dựng pháp luật.

Nếu Luật Chứng khoán 2019 được ban hành trong bối cảnh cần tăng cường kỷ cương, minh bạch và kiểm soát rủi ro thị trường, thì dự thảo sửa đổi năm 2026 được xây dựng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, thúc đẩy kinh tế tư nhân, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bởi vậy, mục tiêu cốt lõi của lần sửa đổi này không phải là bổ sung thêm các rào cản quản lý mà là tạo điều kiện để thị trường phát triển nhanh hơn, hiệu quả hơn và phù hợp hơn với các xu hướng tài chính mới.

Nếu Luật Chứng khoán 2019 đặt nền móng cho sự phát triển của thị trường chứng khoán hiện đại, thì lần sửa đổi năm 2026 đang cho thấy nỗ lực xây dựng một khuôn khổ pháp lý linh hoạt hơn, cởi mở hơn và mang tính kiến tạo hơn nhằm chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp theo của thị trường vốn Việt Nam.